3. Duygular: Hâlin Aynası

İnsanın yaşadığı sevinç, öfke, kaygı ya da utanma… aslında bütün bu duygular, iç dünyasında olup bitenlerin birer yansımasıdır.Beden, zihnin ve ruhun ortak deneyimi olan bu duygusal tepkiler sayesinde varlığımızı hissederiz.

Gökhan Özcan, Erken İslam Geleneğinde Dört Duygu adlı kitabında “hâl” kavramından bahseder. Her hâlin, yani her yaşantının merkezinde bir duygunun bulunduğunu, bu nedenle “hâlden hâle geçmek” ifadesinin aslında “duygudan duyguya geçmek” anlamına geldiğini söyler. Hâlden hâle geçerken “hâl içinde hâller” yaşadığımızı, yani bir olayın bizde başka olayları çağrıştırmasının sebebinin duygusal benzerlik olduğunu vurgular.

Terapide de benzer bir süreç yaşanır. Kişi, serbest çağrışım hâlindeyken birbirinden tamamen farklı görünen olayları peş peşe anlatırken bulur kendini. Ancak biraz durup o olayların nasıl hissettirdiğine baktığında, aslında hepsinin aynı duygusal köke dayandığını fark eder.

Modern psikoloji, duyguları yalnızca biyolojik tepkiler olarak değil, anlam taşıyan göstergeler olarak ele alır. Tasavvufta da duygular, nefsin işaretleri ve insanın iç terbiyesinin aynası olarak görülür. Her iki yaklaşım da aynı noktada birleşir:

Duygular bastırılacak değil, anlaşılacak deneyimlerdir.

Duygusal farkındalık, kişinin kendi iç dünyasını gözlemleyebilme ve hislerine isim verebilme becerisidir. Örneğin öfke duygusu genellikle ikincil bir duygudur. Öfkenin ardında çoğu zaman değersizlik, üzüntü ya da yetersizlik hissi yatar. Birincil duygular bu temel hislerdir; olumsuz olsalar da doğrudurlar, insanı rahatlatır ve bir tutunma noktası sağlarlar. İkincil duygular ise yüzeyde kalır, dağınıktır ve bize bir şeylerin yanlış gittiğini haber verir. Bu bağlamda duygusal farkındalık, hissettiğimiz birincil duygunun nedenini anlamamızı ve davranışlarımızı daha bilinçli seçmemizi sağlar. Psikolojide bu beceri, duygusal zekânın (emotional intelligence) temel bileşenlerinden biridir (Goleman, 1995).

“Bir duygunun farkına varmak, onun bizi yönetmesini önlemenin ilk adımıdır.”

— Daniel Goleman

Tasavvufta ise bu farkındalık, murâkabe yani iç gözlem hâlidir. Kişi kendi hâllerini izler, nefsinin eğilimlerini fark eder.

Duygular fark edildiğinde, artık yönlendirilebilir hâle gelirler. Duygusal regülasyon, duyguların yoğunluğunu, süresini ve ifadesini bilinçli biçimde yönetme becerisidir (Gross, 1998). Amaç duyguları bastırmak değil, onları dengeye taşımaktır.

İslam düşüncesinde de duyguların bastırılmasından değil, dönüştürülmesinden söz edilir. İlk adım sabırdır — duygunun o ilk anda yükselen yoğunluğunu dizginlemek; ardından tevekkül, yani teslimiyetle dengeye ulaşmaktır. Tevekkül, aslında bir tür bilişsel yeniden yapılandırmadır; kişi olaylara farklı bir anlam çerçevesinden bakarak duygusal yükünü hafifletir. Bu süreç, hem psikolojik hem de ruhsal bir olgunlaşma yoludur.

Duygular bizi zayıf kılmaz; aksine, bize bir şey öğretmek için vardırlar. Her duygunun ardında bir ihtiyaç, bir hikâye gizlidir. Onları bastırmak yerine anlamayı, yargılamak yerine dinlemeyi öğrendiğimizde; duygular insanın en büyük rehberi hâline gelir.

---

Kaynakça

Goleman, D. (1995). Emotional Intelligence: Why It Can Matter More Than IQ.Bantam Books.

Gross, J. J. (1998). The emerging field of emotion regulation: An integrative review. Review of General Psychology, 2(3), 271–299.

Özcan, G. (2022). Erken İslam Geleneğinde Dört Duygu. Ketebe Yayınları.

al-Ghazālī, A. H. (1997). İhyâ’u Ulûmi’d-Dîn. Dâru’l-Ma‘rifa.